پيروانى كه از بشر خواهى داشت بكيفر اعملتان پر خواهم نمود لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ « 1 » . بديهى است كيفر عمل جز با شعور و ادراك كيفر بيننده صورت نمىبندد و همچنين خداى متعال در جاى ديگر از كلام خود عطف به تهديدى كه ابليس بشر را كرده مىفرمايد وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ « 2 » چنان‌كه مىبينيم ابليس را با ظن و گمان متصف ساخته است . و همچنين در جاى ديگر مىفرمايد وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ « 3 » ملامت و سرزنش نيز از امورى است كه تنها به كسانى كه شعور و اراده دارند تعلق مىگيرد . آيات بالا و آيات ديگرى كه در همين مضامين است براى شيطان صفات و حالاتى اثبات مىكند كه با داشتن وجود و شعور و اراده استقلالى ملازم‌اند و بر قواى طبيعى كه فاقد اين صفات مىباشند صدق نمىكنند . 4 . جن : نظاير آياتى كه درباره ملائكه و شياطين گذشت ، بلكه بيشتر و روشنتر درباره جن نيز هست خداى متعال درباره فرزندانى كه دعوت پدر و مادر خود را نپذيرفته ايمان نمىآورد و آيين خدا را خرافات و اساطير گذشتگان مىشمارند مىفرمايد أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ

--> ( 1 ) . سوره ص : 85 . ( 2 ) . سوره سبا : 20 . ( 3 ) . سوره ابراهيم : 22 .